Екі тілдегі мәзір, баға көрсеткіші және маңдайша: заң не талап етеді және қонақ не көреді

Тіл туралы заң не дейді

Зал, витрина және қасбет үшін басты норма «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабында. Егер заңнамада өзгеше көзделмесе, хабарландырулар, жарнама, прейскуранттар, баға көрсеткіштері, ас мәзірлері, нұсқағыштар және басқа да көрнекі ақпарат мемлекеттік тілде, ал қажет болған кезде орыс тілінде және басқа тілдерде де орналастырылады.

Сол бап мәтіннің өзіне үш талап қояды, мәзірдің қаншалықты ұқыпты жасалғаны да әдетте солар арқылы көрінеді:

• Аударма. Мәтіндер орфография нормалары және мәтіннің теңтүпнұсқалы аудармасы сақтала отырып жазылады: қазақша және орысша нұсқалар бір нәрсені айтуы керек.
• Рет. Мемлекеттік тілдегі мәтін сол жағына немесе жоғарғы жағына, орыс тіліндегі мәтін оң жағына немесе төменгі жағына орналасады.
• Өлшем. Екі нұсқадағы әріптер бірдей өлшемде болады.

Мемлекеттік емес ұйымдардың маңдайшалары үшін ереже ұқсас: мемлекеттік тіл міндетті, орыс және басқа тілдер қажет болған кезде қосылады. Тіркелген тауар белгісі өзгермеген түрінде жазылады, сондықтан латын әрпімен жазылған бренд атауын аударудың қажеті жоқ. Маңдайша жергілікті атқарушы органға хабарлама жібергеннен кейін орналастырылады: кемінде 5 жұмыс күні бұрын, эскизімен бірге. Егер орган 4 жұмыс күні ішінде жауап бермесе, маңдайшаны орналастыруға болады.

Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң не қосады

«Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заң мәзірдің сол парағына басқа қырынан қарайды: көрсетілетін қызмет және оның бағасы туралы ақпарат ретінде. 24-баптың 1-тармағы бойынша сатушы немесе орындаушы тауар, жұмыс, көрсетілетін қызмет туралы және өзі туралы ақпаратты қазақ және орыс тілдерінде беруге міндетті. 25-бап мұндай ақпарат екі тілде құжаттамада, ыдыста, заттаңбаларда немесе өзге тәсілмен жеткізілетінін, ал электрондық саудада атауы, құны және шарттары екі тілде де болуы тиіс екенін нақтылайды.

Ең қатаң тұжырым 25-баптың 7-тармағында тұр: онда бір тілде не шет тілінде берілген ақпарат берілмеген болып есептелетіні айтылған. Бағалары бар мәзір үшін бұдан салмақты жұмыс стандарты туындайды: қазақша және орысша, қазақшасы сол жақта немесе жоғарыда, бірдей өлшем, бірдей мазмұн.

Нормаларда не жоқ екені де маңызды. Заң жазбаша ақпаратты екі тілде талап етеді, бірақ персоналдың ауызша қарым-қатынас тілін белгілемейді. Көрнекі ақпаратқа қойылатын талаптарды бұзғаны үшін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің (ӘҚБтК) 75-бабы алдымен ескерту, ал қайта бұзғанда айыппұл көздейді. Бұл заңгерлік кеңес емес, нормалардың Сіздің мекемеңізге қалай қолданылатынын заңгермен тексеріп алыңыз.

Қонақ мұның қайсысын көреді

Қонақ кешкі ас алдында кодексті ашпайды. Ол мәзірді ашады да, бірнеше секундта оның кім үшін жасалғанын түсінеді.

Бұл егжей-тегжейлердің бірде-бірі өздігінен кешкі асты бұзбайды. Бірақ бәрі қосылып, екінші тілді тек көз үшін қоса салған екен деген сезім тудырады. Мәзірді ең алдымен қазақша оқитын қонақ үшін бұл құрмет мәселесі, ол пікірді қаріп туралы емес, дәл осы туралы жазады.

Практикалық жағы да бар. Екі бағандағы құрам сәйкес келмесе, аллергиясы бар қонақ бір сұраққа екі түрлі жауап алады. Баға тек бір нұсқада көрсетілсе, кассадағы дау талғам емес, ақпарат мәселесіне айналады.

Мекемелер көбіне қай жерде қателеседі

Бүгінде негізгі мәзір барлық жерде дерлік екі тілде. Қателер оның айналасында, мәтін ең жиі өзгеретін жерлерде жасырынады:

• Аударма сәйкес келмейді. Бір бағанда «сиыр еті», екіншісінде «бұзау еті»; тағамның шығымы немесе ащылығы тек бір нұсқада көрсетілген; қазақ мәтіні машиналық аудармамен жасалған, оқығанда қателері көзге түседі.
• Қазақшасы ұсағырақ. Басқа кегль, солғын түс, витрина жанындағы баға көрсеткішінде қиылып қалған атау, ірі орысша жолдың астында ұсақ қаріппен терілген қазақша жол.
• Онлайн мәзір бір тілде. QR-мәзірді, жеткізу бетін, сайттағы және агрегаторлардағы мәзірді жиі асығыс және тек бір тілде жаңартады.
• Уақытша материалдар. Маусымдық қосымша парақ, күннің тағамы жазылған бор тақта, стоп-тізім, кассадағы акция ашылуға бес минут қалғанда бір тілде басып шығарылады.
• Бөлшек сауда аймағындағы баға көрсеткіштері. Десерттер витринасы, алып кетуге арналған нан, дәнді кофе сату: мұнда баға көрсеткішін жиі қолмен жазады.
• Тақтайшалар мен нұсқағыштар. Жұмыс уақыты, Wi-Fi құпиясөзі, «залға кіру», «гардероб»: дизайнерсіз және аудармасыз ауыстырыла салатын ұсақ-түйек.

Себебі әрдайым дерлік біреу: орысша нұсқаның иесі бар, қазақшасының иесі жоқ. Мәзірдегі бағаны бар-менеджер ауыстырады, ал қазақша бағанды кім түзететінін ешкім нақты білмейді.

Өз күшіңізбен қалай тексеруге болады

Бір сағат, барлық материалдың басып шығарылған нұсқасы және ана тілі қазақ тілі болатын адам жеткілікті.

1. Қонақ көретіннің бәрін жинаңыз: мәзір, бар картасы, қосымша парақтар, тақта, баға көрсеткіштері, маңдайша, тақтайшалар, QR-мәзір, сайт, жеткізу беттері.
2. Екі нұсқаны қатар қойып, жолма-жол салыстырыңыз: атауы, құрамы, шығымы, бағасы, ескертпелер.
3. Рет пен өлшемді тексеріңіз: қазақшасы сол жақта немесе жоғарыда, кегль мен түс бірдей.
4. Қазақ мәтінін аударма сервисіне ғана емес, ана тілі қазақ тілі болатын адамға оқытыңыз.
5. QR-мәзір мен жеткізу бетін қарапайым телефоннан ашып, тілді ауыстырыңыз, сынақ тапсырысты соңғы қадамға дейін рәсімдеңіз.
6. Екі нұсқаға жауапты адамды және ережені белгілеңіз: баға тек екі бағанда бір мезгілде өзгереді.

Іштен мұндай нәрселер тез көзге үйреніп кетеді: команда мәзірді күн сайын көреді және оны жатқа оқиды. Сондықтан сырттан қараған адамның көзқарасы пайдалы. Тілдік сәйкестікті тексеру кезінде инспектор қарапайым қонақ ретінде келеді және чек-парақ (тексеру парағы) бойынша мәзірді, баға көрсеткіштерін, маңдайша мен тақтайшаларды қарап, әр бақылауды фотосуреттермен растайды. Онлайн мәзірді, сайтты және жеткізу беттерін цифрлық аудитте бөлек тексерген ыңғайлы. Дәл осы сұрақтар қонақүйлердің, спа мен бөлшек сауданың прейскуранттарына да қатысты: біз жұмыс істейтін форматтар туралы «Салалар» бетінде айтылған.

Жиі қойылатын сұрақтар